16 Jeltoqsan (dekabr) 1986 (Video)

Azär Häsrät

Azär Häsrät, azer@azerhasret.com

1987-ci ildä Almaniyada härbi qulluqda olduğum zaman äsgärliyä yeni gälän bir qazax balası heç vaxt eşitmädiyimiz olaylar haqqında danışardı. Soyadı Omarbekov olan bu balacaboylu oğlan deyirdi ki, 1986-cı ilin dekabr ayında Almatı da daxil olmaqla Qazaxıstanın bir sıra şähärlärindä gänclär ayağa qalxaraq Qorbaçov hakimiyyätinä etiraz edirmiş. Omarbekov da bir tibb täläbäsi vä gänc olaraq hämin olaylarda yer alıbmış. Sonra buna görä onu oxuduğu universitetdän xaric ediblärmiş. Bu qazax balası deyirdi ki, o, hälä yaxasını yaxşı qurtara bilibmiş. Olaylarda ölänlär olub, özü dä yüzlärlä. Üstälik, häbs edilänlär, yaralananların da sayı minlärlä imiş.

Bir gänc olaraq, häm dä Sovet dövlätinä sadiq birisi kimi, Omarbekovun danışdıqlarını o qädär dä därk edä bilmirdim. Äslindä, bu olayların mahiyyätini anlamaq mänim üçün çätin idi. Qazax dostumun danışdıqlarını täsävvür etmäyä belä çätinlik çäkirdim. Çünki qapalı Sovet rejiminin sadiq bir äsgäri olaraq bu cür müxalif häräkatları ağlımdan belä keçirä bilmirdim…

İllär keçdi, aylar ötdü. İndi dämir pärdä yoxdur artıq. İnsanlar fikirlärini särbäst şäkildä ifadä edä bilär. Tarixi olaylara da obyektiv qiymät vermä imkanlarımız var. Ancaq bununla bärabär bilgisizliyimizin dä altını cızmağa mäcburuq. Belä bilgisizliklärdän biri dä 16 jeltoqsan (dekabr) 1986-cı ildä başlayan vä şiddätli repressiyalarla bitän Almatı olayları ilä bağlıdır. Bäli, bu gün hälä dä bir çox insanlar hämin müdhiş günlärdä nä baş verdiyindän xäbärsizdir.

1986-cı il dekabrın 16-da Sov.İKP MK-nın baş katibi Mixail Qorbaçov Qazaxıstan SSR Kommunist Partiyasının I katibi Dinmuxamed Axmetulı Qonayevi väzifäsindän känarlaşdıraraq yerinä Qazaxıstanla heç bir älaqäsi olmayan, milliyyätcä rus, RSFSR-in Ulyanovsk Vilayät Partiya Komitäsinin I katibi Gennadi Kolbini täyin etdi. Bu isä Qazaxıstanda ciddi etirazlara säbäb oldu. Elä hämin gün Almatı şähärindä bir qrup gänc Kommunist Partiyasının Märkäzi Komitäsi önündä etirazlara başladı. Onların säsländirdiyi şüarlar äsasän bunlar idi: “37-ci ilin täkrarına imkan vermärik!”, “Här xalqa öz lideri!”, “İmperiya särsämliyinä son qoyulsun!”, “Özünütäyin hüququ täläb edirik!”.

Almatıda 16 Jeltoqsan 1986 qurbanlarına abidä

Bu olaylar gözlänilmäz olduğu üçün nä Qazaxıstan, nä dä SSRİ hakimiyyäti onlara qarşı tädbirli deyildi. Bununla belä Sovet cäza maşını därhal säfärbär edilib häräkätä keçä bildi. Moskvanın tälimatı ilä şähärlä telefon älaqäsi käsildi. Ardından da milis qüvväläri “Çovğun” kod adlı ämäliyyatla etirazçıları dağıtmağa müyässär oldu. Bu işdä xüsusi täyinatlı milis dästälärinin imkanlarından geniş istifadä edildi. Häm dä bu dästälär Sibir Härbi Mäktäbinin kursantlarından täşkil ediläräk Almatıya yeridildi. Täbii ki, etirazları dağıtmaq üçün täşkil edilän milis qüvvälärinin çoxunu ruslar täşkil edirdi.

16 jeltoqsan etirazının yatırılması sonucu bir çox insanlar xäsarät aldı. Üç näfär hälak oldu. Yüzlärlä insan häbs edildi. Täbii olaraq bu xäbär Almatı vä Qazaxıstanın başqa vilayätlärinä yayıldı. Milisin vä Sovet hakimiyyätinin dinc nümayişçilärä qarşı qäddar davranışları bir anda yeni-yeni insanların hiddätinä säbäb oldu, dekabrın 17-dä vä 18-dä daha iri miqyaslı etiraz aksiyaları keçirildi. Bu aksiyalarda heç bir täşkilatçının olmaması ondan xäbär verirdi ki, qazax xalqının här bir färdi uzun illärdir qälbindä gäzdirdiyi bağımsızlıq arzusu uğruna imperiya märkäzi olan Moskvaya etiraz üçün bir fürsät gäzirmiş. Düzdür, sonrakı illärdä yazılan bäzi yazılarda qeyd olunur ki, 16 dekabr vä sonrakı olayların täşkilatçısı rolunda gizli dä olsa indiki prezident, hämin günlärdä Qazaxıstan SSR Nazirlär Şurasının sädri olan Nursultan Nazarbayev çıxış edirmiş. Belä iddia edilir ki, Nazarbayev hälä o zamanlar qazax olmayanların respublikada väzifä başına gätirilmäsinä heç dä sıcaq yanaşmırmış. Häm dä näzärä alsaq ki, rus dilini bilmäyän qazaxlar ümumiyyätlä dövlät väzifäsi tuta bilmäzdilär, Nazarbayevin bu ändişäsi başa düşüländir.

16 dekabrda başlayan etirazlar ayın 25-däk davam etmäklä Almatı dışında Qarağandı (Karaqanda) da daxil olmaqla bir sıra böyük şähärlärdä özünü göstärdi. Ancaq heç bir täşkilatçının vä hazırlığın olmaması üzündän bu olaylar şiddätli bir şäkildä yatırıldı vä hätta Sovet İttifaqı xalqlarının ondan xäbäri dä olmadı. Yalnız bir neçä il sonra açıqlanan räqämlär olayların yetärincä iri miqyaslı olmasından xäbär verir.

Beläliklä, “16 jeltoqsan” adı alan olayların statistikası budur: Milis vä başqa hüquq-mühafizä orqanları täräfindän 8500 näfär tutuqlandı. 1700 näfärdän artıq şäxs ağır bädän xäsarätläri (äsasän källä-beyin xarakterli) aldı. Prokurorluq orqanlarında 5324, KGB-dä (Dövlät Tählükäsizliyi Komitäsi) 850 näfär dindirildi. 900 näfär inzibati cäzaya (qısa müddätli häbs, cärimä) mähkum edildi. 1400 näfärä xäbärdarlıq elan olundu. 319 näfär işdän azad edildi. 309 täläbä universitetlärdän qovuldu. 99 näfär cinayät mäsuliyyätinä cälb edildi vä onlardan biri – 20 yaşlı Qayrat Noğaybayulı Rısqulbekov 1988-ci il mayın 21-dä hälä dä tam aydın olmayan şäraitdä öl(durul)dü. Onu da qeyd edäk ki, bu gäncä ölüm hökmü çıxarılmışdı vä sonradan hökm 20 illik häbslä äväz edilmişdi. 1992-ci ildä, artıq bağımsız Qazaxıstan Respublikası hämin olayların bütün iştirakçıları kimi Qayrata da bäraät verdi. Bununla da qalmayaraq prezident Nursultan Nazarbayev 1996-cı ildä onu “Xalq qährämanı” adına layiq gördü (ölümündän sonra).

Hämin olayların dağıdılması zamanı häm dä ölänlär oldu. Özü dä nä az, nä çox: düz 174 näfär! Üstälik, öldürülänlärin däfni gizli şäkildä häyata keçirildi. Häm dä toplu mäzarlarda. Öldürülänlärdän 168-i cämi 58 mäzarda däfn edildi o günlärdä. Bundan mäqsäd baş verän olayların miqyasını gizlätmäk idi. Çünki Sovet hakimiyyäti başa düşürdü ki, olaylarda tätbiq edilän qäddarlıq haqqında bilgilär nä qädär geniş yayılsa, etirazlar daha da artacaq…

16 jeltoqsan 1986-cı il olayları Qorbaçovun başçılığındakı Sovet İttifaqının dağılmasının başlanğıcı oldu äslindä. Bäzän iddia edilir ki, SSRİ-ni dağıdan olayların ilki Baltikyanı ölkälärä aiddir. Halbuki bunlardan Litvanın bağımsızlıq häräkatı “Sayudis”in qurulması 3 iyun 1988-ä, Estoniya Xalq Cäbhäsinin qurulması hämin ilin aprelinä, Latviya Xalq Cäbhäsinin qurulması da eyni dövrä düşürdü. Buna qädär hämin respublikalarda här hansı açıq vä iri häcmli häräkätlänmälär müşahidä edilmämişdi. Qazaxıstanda baş veränlär isä Sovetlärä vä özälliklä rus dominantlığına qarşı on minlärlä insanın açıq vä qärarlı häräkätlänmäläri idi. Bu da bir daha sübut edir ki, Qazaxıstan SSRİ-nin dağılmasının ilkin vä qärarlı işartılarını hälä 1986-cı ilin dekabrında nümayiş etdirdi. Elä bunun näticäsi idi ki, zorla Qazaxıstana rähbär täyin edilän Kolbin 1989-cu ildä hämin väzifädän uzaqlaşaraq yerini Nursultan Nazarbayevä vermäli oldu. Nazarbayev dä öz növbäsindä prosesläri düzgün idarä edäräk 1991-ci il dekabrın 16-da ölkäsinin bağımsızlığını räsmiläşdirmäsinä nail oldu. Vä tarix dä täsadüfän seçilmädi: 16 dekabr 1991! 16 dekabr 1986-cı ildä başlanan häräkätlänmädän düz beş il sonra eyni gündä Qazaxıstan Respublikası bağımsızlığına qovuşdu. Vä bu gün Qazaxıstan tarixinä 16 Jeltoqsan kimi düşdü. Bäzän iddia edilir ki, Qazaxıstan guya SSRİ-nin täbii olaraq dağılması sonucu dinc şäkildä bağımsızlığına qovuşub. Halbuki buna qädär bu ölkä 174 şähid vermiş, minlärlä yurdsevär insanının Sovet zindanlarında işgäncälärä märuz qalması märhäläsini keçmişdi…

Qaynaqlar:

libertykz.narod.ru/press_confer1.html
kk.wikipedia.org
www.youtube.com/watch?v=5VlGYF0eFUQ&feature=related
www.youtube.com/watch?v=XKZZtSKhI2U&feature=related
www.youtube.com/watch?v=BiRz7bQq0gU&feature=related
www.youtube.com/watch?v=iyzI4MYZqcA&feature=related

Oxunma sayı: 7683
Share

2 Comments to "16 Jeltoqsan (dekabr) 1986 (Video)"

  1. 16 December 2012 - 16:47 - 16:47 | Permalink

    Bilgilendirmeniz için teşekkürler, Sn. Azar Bey, Ankara dan selamlar.