Cälil Cavanşirin tapdığı “İtirilmiş älyazma”

Azär Häsrät

Azär Häsrät, azer@azerhasret.com

Yazılarımın birindä dä qeyd etdiyim kimi, böyüklärimizdän eşitdiklärimizi, häyatda gördüklärimizi mütläq qälämä almaq lazımdır. Bu baxımdan gänc yazar Cälil Cavanşirin yenicä çapdan çıxmış “İtirilmiş älyazma” adlı tarixi romanı täqdirälayiq hesab edilä bilär.

Romandakı olaylar, äsasän, Şirvanşah İbrahim vä onun xäläfläri, Ämir Teymur, hämçinin Nadir Şah Äfşar, Qarabağ xanı Pänahäli Xan, Şäki xanı Çäläbi Xan, orta yüzillär Azärbaycanının görkämli fikir adamı Seyid Yähya Bakuvi, Fäzlullah Näimi, İmadäddin Näsimi vä s. kimi böyük tarixi şäxsiyyätlärin ätrafında cäräyan edir.

Müällif, bu äsärindä maraqlı bir üsuldan istifadä edib: babasının bir zamanlar ona şifahi şäkildä danışdıqlarını qälämä alıb. Romanda qeyd olunur ki, Şirvanşah İbrahim vä xäläfläri hansısa älyazmanı näsildän näslä ötüräräk, äslindä, salnamä sayıla biläcäk bir äsär ortaya qoyublar. Burada häm sülalänin şäcäräsi, häm dä dönämin tarixi olaylarının qeyd edildiyi ehtimal olunur. Ancaq romanın sonunadäk müällif o älyazmanı äldä edä bilmir. Bununla belä tarixi olaylara vä Şirvanşah İbrahim näslinin bu günädäk olan bağlarına aydınlıq gätirä bilir. Bälli olur ki, onun näsli hälä dä davam etmäkdädir vä özälliklä dä bir näsihätinä ämäl edilir: bu näslin davamçıları elm vä ürfan sahibi olmağı bacarıblar.

Kitabın üz qabığı

Elä romanda da iki xätt özünü qabarıq göstärir. Bir täräfdä hakimiyyät, güc sahibi olmaq varkän, digär täräfdä elm vä ürfan sahibi olmaq şärtdir. Şirvanşah İbrahim öz sevimli oğullarından birini hakimiyyätä hazırlamaqla bärabär digärini – Äräni saraydan känarda tutub elm sahibi olması üçün älindän gäläni edir. Onun inancına görä, hakimiyyäti äldän vermäk bir anın mäsäläsidir, ancaq elm vä ürfan heç vaxt insanın älindän alına bilmäz. Elä bu inanc vä ona ämäl edilmäsi böyük İbrahimin näslini günümüzä qädär ayaqda tutmaqdadır.

Romanda diqqät çäkän mäqamlardan biri dä odur ki, zamanında Pänahäli xana mäslähät görülür ki, ermäniläri Şuşadan uzaqlaşdırsın. Ancaq o, cır-cındır içindä hamballıqla mäşğul olduğuna inandığı ermänilärin bir zäräri olmadığını deyir. Ona deyändä ki, bu cır-cındır içindäki ermänilär bir gün Şuşanı älimizdän almaq istäyäcäk, Pänahäli xan bunu ciddi qäbul etmir. Müällif hadisälärin inkişafı vä günümüzün olaylarından çıxış edäräk göstärir ki, bu yanaşma bizä çox başa gälib.

Romanda täsvir edilän näslin nümayändäläri günümüzä qädär gälib çıxmaqla bärabär bütün dönämlärdä ictimai-siyasi vä elm häyatında fäal olmuşlar. Bu Türk xanädanı yalnız hakimiyyät hesabına deyil, özlärinin ağıllı, çevik davranışları vä elmli olmaları hesabına bütün dönämlärdä ayaqda durmağı bacararaq Azärbaycan tarixinin canlı salnamäçisi kimi varlıqlarını qorumuşlar. Vä täsadüfi deyil ki, tarix kitablarında oxuya bilmädiyimiz tarixi gerçäklär atadan oğula, babadan näväyä keçmäklä şifahi şäkildä dä olsa indiki näsillärä gälib çatıb. Düzdür, romanın yazılması süräcindä müällif däfälärlä däri üzlü älyazma däftärdän söz edir. Hätta onun hazırda özünün dayısında olduğunu da bildirir. Ancaq romanı yazıb bitirdikdän sonra dayısından däftäri istäyändä aldığı cavab bu olur ki, äslindä sänin yazdıqların elä hämin däftärin tapılması demäkdir.

Roman, bir qädär tarixi-epizodik aralıqları ähatä etmäsinä baxmayaraq maraqla oxunur. Dili rävandır. Gerçäkçi täsiri bağışlayır. Hakimiyyät, eşq, elm vä ädalät mäsäläläri bu äsärin qayäsini täşkil edir. Müällifin bu janrda ilk äsäri olması baxımından belä hesab etmäk olar ki, başlanğıc yetärincä uğurlu alınıb. Än azından ona görä ki, romanı oxumağa başlayan oxucu az bir müddät içindä onun täsiri altına düşür, hadisälärin necä inkişaf edäcäyi marağı güc gälir vä kitabı bitirmädän ondan äl çäkä bilmir. Bu isä o demäkdir ki, peşäkar oxucu üçün “İtirilmiş älyazma” yetärincä maraqlı bir äsärdir. Vä elä buna görä dä şäxsän özüm işlärimin çoxluğuna vä zamanımın qıtlığına baxmayaraq bu romanı iki gün içindä oxuyub bitirä bildim. Vä qänaätim dä budur ki, Cälil Cavanşir bu romanıyla, äslindä, sözügedän itirilmiş älyazmanı tapmağı bacarıb.

Oxunma sayı: 5684
Share

1 Comment to "Cälil Cavanşirin tapdığı “İtirilmiş älyazma”"