«Tale insanın seçimi ilä hesablaşmır» – Müsahibä

Azär Häsrät: «Män peşäkar yazıçı deyiläm vä yazıçılğa iddiam da yoxdur»

Azär Häsrät 1968-ci il avqustun 3-dä Xaçmazın Dädäli kändindä anadan olub. 1995-ci ildän häväskar, sonra isä peşäkar şäkildä jurnalistika ilä mäşğul olub. Ölkänin bir sıra qäzetlärindä – 1998-2005-ci illärdä isä «Azadlıq» qäzetindä işläyib. Hazırda özünün täsisçisi olduğu «Yalquzaq» qäzetinin baş redaktorudur. Eyni zamanda, Orta Asiya vä Güney Qafqaz Söz Azadlığı Şäbäkäsinin (CASCFEN) sädridir. Baş qärargahı Vyanada yerläşän Beynälxalq Mätbuat İnstitutunun, häm dä Nyu-Yorkdakı Türk lobbi täşkilatı olan Dünya Türkläri Konseyi – Turkish Forumun Mäslähät Şurasının üzvüdür. Azär Häsrät Azärbaycan türkcäsi ilä yanaşı Türkiyä türkcäsi, hämçinin ingilis vä rus dillärindä dä yazılar yazır. Yazıları äsasän Türkiyädä, Bolqarıstanda, Qazaxıstanda vä Qırğızıstanda därc edilir. Onunla görüşüb yaxın günlärdä işıq üzü görän “Bir äsgärin yaşantıları” adlı roman-memuarı barädä ätraflı söhbät etdik.

– Ädäbiyyatda ithaf mäsäläsinä toxunaq. Siz dä äsärinizi atanıza ithaf etmisiniz. Sizcä, ädäbiyyatda ithaf nädir?

– Här bir övlad istäyir ki, müäyyän yaşdan sonra valideynlärinä hansısa xeyri däysin. Bu gün bälli bir yaşa vä imkana çatmış adam kimi män dä öz valideynlärimä xidmät etmäk istäyärdim. Män äsgär gedändä atam sağ-salamat idi, amma härbi xidmätdän qayıdanda artıq o väfat etmişdi. 18 yaşından evdän çıxandan bäri ailäyä ehtiyac duymamışam, xaraktercä yalqız böyümäyä, öz ayağı üstdä dayanmağa meyilliyäm. Yäni valideyn itkisinin ağrısı mänimçün häyatın hansı mäqamındasa maddi vä ya arxa-dayaq durmaq kimi ehtiyaclardan yaranmayıb. Män sadäcä bu çatdığım mäqamda onlar üçün nälärsä etmäk istäyärdim. Adi känd uşağıydım, sonra müäyyän mövqe qazandım, düşünüräm ki, näyä görä bu günlärimi atam görmädi? Bu kitabı yazanda vä atama ithaf edändä düşündüm ki, onun häsrätinin get-gedä sönmäsi vä öläzimäsinin qarşısını alaram. Yäni, mänümçün ithaf hörmät, xatirä älamätidir.

– Kitabınıza ön söz yazan Ramiz Äskär qeyd edir ki, bu xatirälärin get-gedä unudulacağı qorxusu var idi. Amma hadisälärin üstündän kifayät qädär vaxt keçib. Yäni, adätän, bu cür xatirälär öz dövründä yazılır.

– Bäli, o mäqamı düz vurğulayırsan. Bu xatirälär täxminän 15 il ävväl yazılmalıydı. Yazılsaydı daha yaxşı olardı, onda ayrıntılar, hadisälär daha däqiq olardı. Düzdür, obrazların demäk olar ki, hamısı real insanlardır. Kitab çap olunandan sonra bäzi äsgär yoldaşlarımla söhbät etdik, onlar elä maraqlı hadisälär danışdılar ki, dedim, kaş onlarla söhbät edändän sonra kitabı yazardım. Kitabda isä öz yaddaşıma güvänib yazmışam, eyni zamanda bädii elementlär dä var. Ona görä kitaba sırf memuar deyä bilmiräm, çünki bäzi şeylär bädiiläşdirilib, äsärä tam roman da demäk olmur, çünki gerçäk häyatı qälämä almışam. Mänä elä gälir ki, 1986-88-ci illärin mänzärälärini göstärä bilmişäm. Äsärdäki Azär obrazı özümüäm. Äsärdä ilkin olaraq kommunist düşüncäliyäm, qanunpärväräm, qanunun vergülünün dä däyişdirilmäsinä dözä bilän birisi deyiläm. Bütün bunlarla yanaşı äsas obraz başa düşür ki, onun xäyalları xäyaldan başqa bir şey deyil.

– Äsärdäki Azär obrazı vicdanı ilä insanlar arasında qalmış qährämandır. Mäsälän, kitabxanaçı olmaq istäyir ki, amma bu işin ailä dolandırmaqda yararsızlığını Abdulla ona deyir. Äfqanıstana döyüşä getmäk istäyir, dostu İlqarsa onu başa salmaq istäyir ki, axı bizim näyimizä gäräkdir başqa xalqın müharibäsinä qoşulaq. Yäni Azärin vicdani düşüncäsi insanların fikri ilä üst-üstä düşmür. O sanki, insanların yanında qala bilmir. Bu mänada da siz hämin Azärsinizmi?

– Bäli. Azär çox sadälövhdür. Kitabda da belädir. Azär kitabxanaçı olmaq istäyir ona görä ki, çoxlu kitab oxuyacaq. Äslindä gülmälidir, o bir mövqe qazanmaq äväzinä, yer tutmaq äväzinä, ancaq kitab oxumaq istäyir. Abdullasa ona başa salır ki, häyat täkcä kitab oxumaqdan ibarät deyil. Mäsälän, härbi xidmätä getmäk istäyir, Äfqanıstanda döyüşmäyi arzulayır, fikri-zikri kommunizmi dünyada bärqärar etmäkdir. Amma tale çox qäribädir, dostu İlqarsa müharibäyä getmäk istämir, amma onu Äfqanıstana aparırlar. Yäni, tale insanın seçimi ilä hesablaşmır, bununla da häyatın insanı sürüklädiyi istiqamät göstärilir. O dövrdä Sovet dövrünün ideologiyası beynimä hopmuşdu, o ideologiya üçün här şeyä hazır idik. Görünür, bizi çox yaxşı aldatmışdılar.

– Yazıçı Çingiz Äläkbärzadänin “Zindan” adlı romanı var. O romanının ön sözündä qeyd edir ki, xatirälärimdä olanları yazmaqla, äslindä, o ağrılardan xilas oldum, daha o mäsälälärä qayıtmayacam”. Siz dä bu äsäri yazaraq hämin xatirälärdän xilas oldunuzmu?

– Täbii ki yazmaq insana rahatlıq gätirir, düşünürsän ki, içindäkilär artıq kitabda vä tarixdä var. 20 Yanvar haqqında da äsär yazmaq haqqında düşünüräm. II Dünya Müharibäsindä olan hadisälär ancaq arxivlärdä var, bälkä, o arxivlär toplu kimi çap olunsaydı biz ağı qaradan yaxşı seçärdik. Täsävvür edin ki, ordunun içindä täşkilatlanma var, amma Sovet hökumätinin bundan xäbäri yoxdur. Milli täşkilatlanmalardan da romanda bähs etmişäm, bütün bunlar isä artıq faktdır. Heç käs bu şeylärin üstündän xätt çäkä bilmäz. Özü dä hämin täşkilatlanma daha çox Azärbaycanlıların ämäli vä qüdräti idi. Orda çox üräkli vä xalqını sevän oğullar tämsil olunurdu. Hesab ediräm ki, kitabda qoyulan bu mäsälälär kifayät qädär ciddi mäsälädir, hämin hadisäläri unutmaq vä danmaq mümkün deyil.

– Äsärinizdä bädii dillä publisistik dil bir-birinä qarışır. Bunu rängaränglik kimi edirsiniz, yoxsa öz-özünä belä alınır?

– Yox, bu şeyläri qäsdän etmiräm. Çünki män peşäkar yazıçı deyiläm vä yazıçılığa iddiam da yoxdur. Azärbaycanda roman müsabiqäsi olsa äsärimi vermäräm. Jurnalistäm, publisistäm. Belä bir iri häcmli bädii äsärä girişändä täbii ki, o publisistik üslub ora da köçür. Täbii olaraq äsäri roman janrına salmaq cähdi olub, amma bädii üsuldan da äl götürmämişäm. Yäni bu iki xätt paralel gedib. Bu baxımdan bu ädäbi gäzişmälär diqqät cälb edä bilär. Amma romanın mänimçün müstäsna ähämiyyäti ondan ibarätdir ki, o dövrü göstärim, o dövrün bälalarını oxuculara çatdırım.

– Qährämanların real olması, äsäri oxuyanlarda hansısa narazılıq doğurmayıb ki?

– Ävväla äsär hälä çox adama çatmayıb. Äsgär yoldaşlarımdan cämi ikisi ilä görüşüräm. Onlar da ädäbiyyatdan çox uzaq adamlardı. Här halda, äsäri oxuyub fikirlärini bildiräcäklär. Olsun ki, müäyyän narazılıqlar da olacaq. Äsärdä mänfi işlär törätmiş insanların regionunun adı göstärilmir, çünki sonra elä bilärlär ki, bu mäsäläläri qabartmaqla män hämin regiona qarşı öz münasibätimi särgiläyiräm.

– Äsärdä dä, häyatda da ideoloji däyişiklik var. Kommunist ideyasından türkçülyüä keçid necä baş verdi?

– Mänim mänsub olduğum rayon Rusiyaya yaxın yerläşir, etnik tärkibi dä rängarängdir. Häm dä oranın insanlarında beynälmilälçiliyä meyil var. Bütün bunlar mänä dä täsir edib. O dövrdä ideologiya qanımıza yerimişdi, amma get-gedä biz bütün prosesläri anladıq. Dostlarım qırğızca qäzet oxuyanda mänä gülürdülär. Deyirdim ki, män bu dili oxuyub başa düşüräm. Bütün bunlardan savayı Qazaxıstanda baş verän hadisälär oldu, sonra Qarabağ vä Sumqayıt hadisäläri baş verdi vä biz başa düşdük ki, qardaş-qardaş deyä-deyä bizi mähv etmäklä mäşğuldurlar. Bütün bu olaylar artıq mäni o düşüncädän uzaqlaşdırdı.

– Män dä Täbriz häbsxanası ilä bağlı qeydlärimi yazıram, bäzi adamlar ağız büzürlär. Onlara görä xatirälär 50-60 yaşdan sonra yazılmalıdır. Amma kim deyä bilär ki, biz 50-60 il ömür süräcäyik. Sizin romanınız da memuar-romandır. Äsär çap olunandan sonra belä iradlarla rastlaşdınızmı?

– İrad bildiränlär olmadı, amma dedilär ki, nä tez memuar yazdın. Amma hadisälär ilbäil adamın yaddaşından silinir. Neyläsän dä silinir. Mümkün deyil ki, här şeyi olduğu kimi xatırlayasan. Häm dä män yaddaşına bağlı adamam. Amma näticäm budur ki, här şey vaxtında yazılmalıdır. Türk dünyasının bir bälası da tarixi qälämä almamasıdır. Tarixi yaradıblar, ancaq yazmayıblar. Bu gün Çin, äräb vä rusların yazdıqlarından qaynaqlanıb öz tariximizi yazırıq. Täbii ki, ciddi äsärlär dä olub, amma az olub. Ägär tarix düzgün yazılsaydı, bugünkü dartışmalar olmazdı. Qarabağla bağlı hadisälär dä qälämä alınmalıdır, çox mäsälälär tarixi fakta çevrilmälidir. Tarixi yazmayanda, digär xalqlar tarixi qondarırlar. Ona görä dä tarixi ähämiyyäti olan mäsälälär yazılmalıdır, tarixläşmälidir.

Färid Hüseyn

"Kaspi"nin saytından

“Kaspi”nin saytından

Qaynaq: “Kaspi” qäzeti

Oxunma sayı: 1196
Share