“Daş yuxular”ın müsbät vä mänfi täräfläri

Azär Häsrät

Azär Häsrät

Azär Häsrät, azer@azerhasret.com

Äkräm Äylislinin “Daş yuxular” romanıyla bağlı ictimai mövqelär barädä “Äkräm Äylisli haqqında sifarişli yazım”da söz verdiyim kimi, indi dä äsärin bizim lehimizä vä äleyhimizä olan mäqamları barädä, çox da şärh vermädän, daha bir yazımı oxucuların ixtiyarına vermäk istärdim. Belä yanaşmanı ona görä ediräm ki, äsärin, hätta deyärdim ki, Azärbaycana vä ermänilärä däxli olmayan, bu coğrafiyanı düz-ämälli tanımayan birisindä yaradacağı täässüratın necä ola biläcäyinä işıq tutum. Buna nä qädär nail olduğumu, ümid ediräm ki, äsäri hislärä qapılmadan oxuyanlar daha düzgün däyärländirä biläcäklär. Yeri gälmişkän qeyd edim ki, burada äsärdän gätirilän sitatları şäxsän özüm rus dilindän tärcümä etmişäm. Beläliklä, bir qädär uzun olsa da bu yazımın romanın düzgün däyärländirilmäsi üçün cähdimi täqdim ediräm.

Romanın janrı onun bir ağı olmasından xäbär verir. Elä ilk sähifädä onun bir roman-rekviyem kimi täqdim edilmäsi bundan xäbär verir. Häsr edildiyi käsimin milli kimliyinä gälincä, cavab tam aydın deyil: “Özlärindän sonra ağlanmamış ağrı qoyub gedän hämyerlilärimä häsr edilir”. Lakin kitabı oxuduqca bu “hämyerlilärin” ermänilär olduğu anlaşılır. Bu isä ondan xäbär verir ki, roman ermänilär üçün ağı janrında qälämä alınıb. Halbuki här iki täräf üçün ağı janrında işlämäk olardı.

“Bütün bunlar yerazlardır, doktor, yerazlar. Beş-altı yeraz uşağı… Bu qancıq balası (oxuculardan üzr istäyirämA.H.) qaçqınlar adamlara heç hörmät qoymurlar, doktor, mänim äzizim. Onlar nä artist tanıyırlar, nä şair, nä dä yazıçı. Elä ki, kimisä ermäni adlandırdın, iş bitdi. Därhal ayaqları altına salıb vähşi heyvan kimi tapdalayacaqlar.” Bu hissäni oxuyan, özü dä äsärin başlanğıcında oxuyan här käsdä ilkin täässürat yaranır ki, “yeraz” adlanan vähşi bir käsim var vä onlar ermäniläri yer üzündän silmäyä hazırdır. Niyä, nä üçün? Bunun cavabı hälä ki, verilmir.

“O, çöräk almaq üçün evdän çıxıb vä därhal da yerazların älinä düşüb… Män ora çatanda bädbäxt öldürülüb hovuza atılmışdı.” Söhbät bir yaşlı ermänidän gedir. Saday bu ermänini müdafiä etmäk istäyir vä “onu da ermäni sayaraq vähşi heyvan kimi üzärinä atılırlar”. Artıq äsärin äsas qährämanı olan Saday Sadıqlı ortaya çıxır.

“Lakin bu şähärin sakinläri, elä bil sözü bir yerä qoymuş kimi, insanlıq adlanan şeydän känar olmağa çalışırdılar. Belä görünürdü ki, insan sifätini qorumaq onlara daha särf etmirdi.” Burada söhbät Bakıdan gedir vä bütün sakinlärä şamil ediläräk bu cür fikir yer alır. Artıq söhbät “yerazlar”dan deyil, ümumiyyätlä Bakının bütün sakinläriindän gedir. Müällif, “bu şähärin bäzi sakinläri” ifadäsindän dä istifadä edä bilärdi.

“Cämi on-on beş gün öncä doktor Färzani elä buradaca, ämäliyyat otağında 14-15 yaşlı ermäni qızına çox müräkkäb bir ämäliyyat etmişdi… Metroda bir neçä Azärbaycanlı qadın onun üzärinä atılıb äzişdirmişdilär.” Bu fikirlär ümumi ab-havanı, ermänilärä qarşı münasibätin dramatikliyini göstärmäk üçün istifadä edilir. Vä bunun ardınca hansısa şairin xästäxanaya hücum edib burada 40 il işlämiş ermäni kardioloqu kabinetindän qovması vä burada bir ermäninin belä qalmaması haqqında fikirlär artıq anti-ermäni ähvalını şiddätli bir şäkildä diqqätä çatdırmağa bäs edir.

“Deyirlär ki, bir zamanlar orda çoxlu ermäni yaşayırmış. Onların yeddi vä ya säkkiz kilsäsi, deyäsän, hälä dä qalır. Görünür, o ermänilär çox ağıllı vä yaxşı adamlar olub.” Äylis kändi vä oranın ermäni sakinläri haqqında bu tärifnamädän sonra Saday Sadıqlı deyir: “Pis olan ermänilär deyil, biz özümüzük”. Bununla müällif ermänilärin daha yaxşı, ağıllı, müsälmanların isä äksinä olduğunu vurğulamış olur.

Bundan sonra Şuşalı varlı Şahqacar Ärmäğanov obrazı haqqında söhbät açılır. Onun Bakıda väzifä alması, ermäni qadını Greta Minasovanın evini älindän alıb özünü balkondan atması vä orda fahişäxana düzältmäsi qabarıq bir şäkildä näzärä çarpdırılır. Bunun qarşılığında nä Şuşanın özündän, nä dä ümumiyyätlä Qarabağdan här hansı müsbät Azärbaycanlı obrazına rast gälinmir. Bu üsulla da müällif bir zamanlar Bülbül, Ähmäd bäy Ağaoğlu, Üzeyir Hacıbäyli, Xan Şuşinski vä yüzlärlä ziyalımızın, millätin elitar nümayändäsinin beşiyi olmuş Şuşanı vä Qarabağı täk bir Şahqacar obrazı ilä bizi tanımayanların gözündä bu cür yerdän yerä vurmuş olur. Eyni zamanda Bakıda “istäyirsän gündä yüz ermänini götür balkondan at. Onlarla birlikdä müsälmanları da” deyir.

“Yazıçının dediyinä görä, indi Xalq Cäbhäsinin här bir üzvündä bir vä hätta bir neçä pistolet var. Vä bu “uşaqların” kömäyi ilä näinki “makar” vä ya “kalaşnikov”, hätta äsl pulemyot da almaq olar.” Än yaxın tariximiz äsärdä belä tährif edilmiş şäkildä täqdim olunur. Halbuki här käs bilir ki, hämin dönämdä Azärbaycanda adi quş tüfänglärini belä toplamışdılar. Äväzindä isä ermänilär sürätlä silahlandırılırdı. Burada häm dä Xalq Cäbhäsinin rähbäri märhum Äbülfäz Elçibäy dä az qala bir quldurbaşı kimi täqdim edilir. Onun dilindän oxuyuruq: “Artistä yeni pistolet gätirin… Çoxlu da patronu olsun”.

Äsärin daha bir qabarıq obrazı doktor Färzaninin diliylä müällif deyir: “Doktor özälliklä dä şähärin müsälman ähalisinin ermänilärä qarşı qäddarlığından dähşätä gälmişdi. Güman ki, ermänilär täräfindän belä bir qäddarlığı heç vaxt görmämişdi”. Bununla müällif demäk istäyir ki, müsälmanlar durub durduqları yerdä qäddarlıq edir, ermänilärsä belä bir häräkätdän uzaqdır. Vä täkrar “yerazlar”a toxunur: “Hä, hä, doktor, gäl içäk, arzu edäk ki, o, bir daha hämin hissiyyatsız yerazlar kimi vähşilärin päncäsinä tuş gälmäsin”.

Müällif yazdıqlarından o qädär väcdä gälir ki, artıq Bakının sakinlärini sürü adlandırmağa başlayır: “İndi adamlar dästäylä, sürüylä gäzirdilär”.

“Eçmiädzinä gedib katolikosun öz xeyir-duası ilä xristianlığı qäbul etmäk, ömürlük orda rahib kimi qalıb Allaha dua edäräk müsälmanların ermänilär üzärindä törätdiyi bäd ämällärin bağışlanmasını dilämäk istäyi onda Sumqayıt hadisälärindän sonrakı bir gecä qäflätän ämälä gälmişdi.” Belä anlaşılır ki, Sumqayıt hadisälärini müsälmanlar törädib vä bunların ämälläri o qädär ağırdır ki, buna görä äsärin qährämanı Saday hätta öz dinindän imtina edib ermänilärin dinini qäbul etmäyi çıxış yolu kimi görür. Düzdür, onun häyat yoldaşı Azadä xanım bäzi yanlışları düzältmäyä çalışır: “O elä hämin Äylis ermäniläri haqqında düşünür vä başa düşmür ki, indiki ermänilär bizim bu beyinsiz çığırqanlardan heç dä yaxşı deyillär”. Lakin Azadä xanımın sonrakı cümläsi, äslindä, onun da Sadaydan färqli düşünmädiyini göstärir: “O, türklärin o zaman Äylisdä törätdiyi vä özünün dä görmädiyi qırğını heç cür unuda bilmir”.

Bundan sonra äsärdä bir Miräli kişidän söz edilir vä bir daha vähşi müsälman obrazı yaradılır: Miräli kişi Allahın evini özü üçün odun, ot, saman anbarına çevirmişdi.

Sadayın qaynatası Abasäliyev isä iddia edir ki, “Äylisdä bir zamanlar düz 12 kilsä varmış. Vä bura bir zamanlar ermänilär üçün Mäkkä vä Mädinä kimi idi”. Sonra müsälmanların ermänilärä qarşı vähşilikläri o kilsälärin dä, ermänilärin dä kökünü käsibmiş.

Türk paşası Ädif bäy ermänilärin “kökünü käsändä” bir zamanlar heç kimin adam yerinä qoymadığı Abdulla da fürsätdän istifadä edib mädäni, üräyiaçıq Minası vä ailäsini baltayla doğrayır vä evinä sahiblänir. İndi ona görä hämin evdä yaşayanlar psixi xästä olur. Çünki ermänilärin ruhu onlara dinclik vermir vä ümumiyyätlä, ermäni evlärini işğal etmiş heç kim adam kimi yaşaya bilmir.

İddia edilir ki, “müsälmanlar min il dä keçsä öz qonşularına zärär vurmazdılar. Bu länätä gälmiş Ädif bäyin ämrindän sonra bizimkiläri dä alçaqlıq bürüdü”.

Daha sonra davam edilir: “Ähvalat belä olmuşdu: Äylisin ermäni ähalisinin heç nädän xäbäri olmasın deyä, Ädif bäyin 30-40 atlısı sähär erkändän bütün ermäni vä müsälman evlärinä baş çäkib elan etmişdi ki, bu gün barışıq olacaq vä här käs hansısa bir ermäninin häyätindä toplaşsın. Hamı toplaşandan sonra türk äsgärläri müsälmanlarla ermäniläri ayırıb häyätin başqa täräflärindä sıraya düzmüşdülär. Birdän hardansa “Atäş!” ämri eşidilir vä häyäti här täräfdän ähatä edän türk äsgärläri ermäniläri atäşä tutur. Bir çoxları därhal ölür. Sağ qalanların isä sonuncuya qädär boğazlarını käsirlär vä ya süngü ilä öldürürlär”. Bu öldürülänläri xändäk qazıb häyätdä basdırırlar vä “bütün arxlardakı su düz bir häftä qırmızı rängdä” axır.

Halbuki müällif burada tarixi gerçäkläri açıq-aşkar saxtalaşdırır vä Ädif bäyin durub durduğu yerdä, häm dä Türkiyänin zatän başında min cür bäla varkän, Osmanlı torpaqlarından qalxıb Äylis kändinä gälmäsinin säbäblärini tährif edir. Burada türk äsgärlärinin mähz ermänilärin müsälmanlara qarşı törätdiyi qırğınların qarşısını almaq üçün gäldiyi bilinän tarix gerçäyi olsa da yazar buna işarä belä etmir.

Bundan sonra isä iddia edilir ki, Saday Mesrop Maştotsun ermäni älifbasını mähz Äylisdä yaratdığını eşidibmiş.

Vağzalda küçä alverçisi olan qadınların bir ermänini diri-diri yandırmaları haqqında söz açmaqla vä bundan daha dähşätli olayları ermänilärin törätmäsi haqqında susmaqla yazar yenä dä täk täräfli vä tährif olunmuş görüntü yaratmağa davam edir.

Düzdür, bäzän äsärdä müsälmanların da müsbät täräfläri haqqında söz edilir. Ancaq bu cähdlär o qädär zäifdir ki, ermänilärin mäzalimä uğramasını täsvir edän fikir vä sähnälärlä müqayisädä heç näzärä dä çarpmır. Misal üçün, Sadayla Azadä xanım arasında belä bir dialoq keçir:

– Dünän yuxuda gördüm ki, hansısa ermäniyä mäni öldürmäk üçün pul veriblär.
– Kim, säni kim öldürmäyä hazırlaşır?
– Hämin ermäniyä pulu bizimkilär vermişdi: indi hakimiyyätdä olanlar.
– Ayıl! Burda artıq çoxdandır ki, heç bir hakimiyyät yoxdur. Olsa da elä hakimiyyätin özü här yerdä düşmänçilik toxumu säpir. Säncä, Sumqayıtdakı cähännämi elä xalqın özü törätmişdi? Yox, äzizim, yox! Bu KGB, yaxud da indi müxtälif mafioz qruplara bölünmüş hakimiyyät qalıqları täräfindän täşkil edilmişdi. Män heç vaxt inanmaram ki, Saday, Azärbaycanlılar gerçäk bir täşkilatçı olmadan bu cür ağılsız vähşiliyä getsinlär.
– Sän necä belä danışa bilirsän? Axı sän Äylisdä olmusan…
– Bäli, män Äylisdä olmuşam vä biliräm ki, türklär orada günahsız insanlara qarşı vähşi qäddarlıq ediblär. Bäs sän ermänilärin minlärlä bädbäxt Azärbaycanlını qovduğu o yerlärdä olmusan? Sän heç olmasa bir däfä düşündünmü ki, indi başının üstündä damı vä gäläcäyä heç bir ümidi olmayan bu bädbäxtlärin halı necädir?

Göründüyü kimi, ävvälcä Sadayı ağıllandırmağa çalışan Azadä xanım da sonda türklärin ermänilärä qarşı “vähşi qäddarlıq” törätmäsindän danışır.

Qährämanın fikirläri bir yerdä boş adlandırılsa da äsärin ümumi ruhu fonunda bu da ciddi şäkildä näzärä çarpmır: “… här gün o, fikrän säyahät edäräk xristianlığı qäbul etmäyä hazırlaşdığı Eçmiädzin haqqındakı boş fikrinä qapılırdı”. Sadayın ağlının yerindä olmadığına qaynatası, äslän Äylis ziyalısı olan Abasäliyevin dä dilindän işarä edilir: “Görünür, onda amneziyanın ağır formasıdır”. Amma elä mähz bu Abasäliyevin dilindän ermäni Zäkäriyä Äylislinin gündäliyinä istinadla Türkiyänin Van, Bitlis, Diyarbäkir vilayätlärinin “o vaxtlar” (1668) Kürdistan adlandırıldığı beyinlärä yeridilir.

Vä äsärin sonunda ermänilär näzärdä tutularaq iddia edilir ki, “Äylisdä o zamanlar Allah kimi adamlar yaşayırdılar”. Bundan sonra qeyd edilir ki, türklär 19-cu yüzilin sonunda Äylisi xaraba qoyub getdilär.

Göründüyü kimi, bu ağı-roman başdan ayağa Azärbaycan vä ümumiyyätlä türk millätinä qarşı täbliğat vasitäsi rolunu oynamağa hesablanıb. Azärbaycanı vä Ermänistanı tanımayan, ümumiyyätlä bu coğrafiya haqqında bilgisi olmayan bir oxucu bu kitabı oxusa, gäläcäyi täk qänaät bu olacaq ki, burada vähşi müsälmanlar vä ziyalı, ağıllı, mädäni ermänilär qarşı-qarşıyadır. Müsälman dedikläri dä biz oluruq: Azärbaycanlılar vä ümumiyyätlä türklär…

Oxunma sayı: 6418
Share

2 Comments to "“Daş yuxular”ın müsbät vä mänfi täräfläri"

  1. 15 February 2013 - 14:21 - 14:21 | Permalink

    Ağlayıram zülüm-zülüm,
    Görünməyir göz yaşım.
    Ağlamışam əsrlərlə,
    Bilinməyir bu yaşım.
    Min illərin zillətinə,
    Dayanmışdım, durmuşdum,
    Bir kəlməyə qurban getdi,
    Əyilməyən dik başım….