İnternet mäkanın tählükäsizliyi üçün dünya praktikası öyränilir

Azär Häsrät: “Saytlarımıza xaricdän edilän hücumların sayı daha çoxdur”

Son vaxtlar internet tählükäsizliyi mäsäläsi daha da aktuallaşmağa başlayıb. Ölkädä internet media sektorunun qorunması, mäsäläni tänzimläyän qanunvericilik, dünya praktikası vä digär mäqamlarla bağlı “Kaspi”nin suallarını Orta Asiya vä Güney Qafqaz Söz Azadlığı Şäbäkäsinin (CASCFEN) sädri Azär Häsrät cavablandırır.

– Azär bäy, internet medianın tählükäsizliyi ilä bağlı müzakirälär intensivläşib…

– İnternetdä tählükäsizlik mäsäläsi här bir ölkänin, cämiyyätin tählükäsizliyinin tärkib hissäsidir. İnsanların fäaliyyätlärini internet üzärindän tänzimlädiyi vä az qala här käsin internet istifadäçisinä çevrildiyi vaxtda bu mäsäläyä ayrıca diqqät yetirilmälidir. Dövlät vä ayrı-ayrı färdlärin tählükäsizliyi näzärä alınmalıdır. Azärbaycanda son illär ärzindä sürätli şäkildä yeni internet resursları qurulur, yeni media orqanları fäaliyyätä başlayır. Yaradılan qurumların böyük äksäriyyäti yeni texnologiyalardan istifadä edir, amma onun därinliklärindän baş çıxarmır. Buna görä dä bäzän Azärbaycan mediası häm xaricdän, häm daxildän, häm dä müäyyän edä bilmädiyimiz istiqamätlärdän hücumlara märuz qalır. Näticä etibarı ilä internet resurslarımız çökdürülür, informasiya ötürücülärimiz mähv edilir. Onlar Azärbaycana aid saytları älä keçiräräk bundan sui-istifadä edirlär. Biz häm Mätbuat Şurası çärçiväsindä, häm dä informasiya texnologiyaları ilä mäşğul olan şäxslärlä bärabär bu mäsälälärä daha çox diqqät yetirmäyä çalışırıq. Buna misal olaraq fevralın 4-dä keçirilän Däyirmi masanı göstärä biläräm. Burada Rabitä vä İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin nümayändäsi, Prezident Administrasiyasının tämsilçisi, sektor müdiri Vüqar Äliyev dä iştirak edirdi. Mäqsädimiz Azärbaycan ictimaiyyätinin diqqätini bu mäsäläyä yönältmäk idi. Çünki Azärbaycan Ermänistan kimi işğalçı dövlätlä üz-üzä qalıb. Belä väziyyätdä müharibänin başlayacağı an mäsäläsidir. Yäni, bu gün, här däqiqä, här an müharibä başlaya bilär. Ona görä dä informasiya müharibäsinä ävvälcädän hazırlıqlı olmalıyıq. Çünki müharibänin baş veräcäyi täqdirdä düşmän täräfin informasiya resurslarımızı çökdürmäk üçün fäaliyyätä başlayacağı gözlänilän haldır. Onlayn medianın, bütövlükdä internet mäkanının güvänliyi mäsäläsi bir ölkänin, dövlätin, ümumi müdafiäsindän heç dä az ähämiyyätli deyil. Ona görä dä belä mäqamları ictimailäşdirmäyä çalışırıq.

– Çoxları elä hesab edir ki, bu istiqamätdä qanunvericilikdä müäyyän boşluqlar var, bununla razılaşırsınızmı?

– Qanunvericilikdä boşluğun olub-olmaması tählükäsizlik baxımından o qädär dä ähämiyyätli mäsälä deyil. İnternet resurslarının fäaliyyätinä qanunla maneçilik töränmirsä, bu baxımdan qanunda heç bir boşluğun olmadığını deyä bilärik. Amma kibertählükäsizlik baxımından müäyyän çatışmazlıqlar ola bilär. Çünki bu sahänin özü yenidir. Bu säbäbdän onu tam oturuşmuş hesab etmäk doğru olmaz. 15-20 il bundan ävväl meydana çıxmış texnologiyalarla bağlı müäyyän täcrübä äldä edilib vä buna äsaslanaraq qanunvericilik bazası yaradılıb. Onlayn media resursları ilä bağlı son 10 ildä çox sürätli inkişaf gedir. Bu sahänin yeni olmasını näzärä alaraq müäyyän çatışmazlıqların olmasını täbii hesab etmäk lazımdır. Amma bütövlükdä Azärbaycanda bu mäsälä ilä bağlı qanunlarda çatışmayan näyäsä, ängälläyici maddäyä rast gälmäk mümkün deyil. Yäni, istänilän şäxs särbäst şäkildä internet resursu yaradıb fäaliyyätini häyata keçirä bilir. Buna görä nä kimdänsä izn alınır, nä dä kimäsä hesabat verilir. Bu baxımdan, särbästlik arzuolunandan da artıqdır.

– Dünya praktikasında bu sahädä väziyyät necädir? Avropa ölkälärindä internet media hansı formada tänzimlänir?

– Medianın tänzimlänmäsi daha çox özünütänzimlämä prinsipläri äsasında häyata keçirilir. Bildiyiniz kimi, Avropa vä Qärb ölkälärindä mätbuat şuraları vä ya onlara bänzär qurumlar fäaliyyät göstärir. Onlar uzun illär bundan ävväl yarandıqlarına görä, daha çox çap mediası ilä mäşğul olurlar. Hämçinin teleradio şuraları fäaliyyät göstärir ki, onlar da konkret olaraq televiziya vä radio ilä bağlı mäsälälärlä maraqlanırlar. Yeni media orqanları meydana çıxandan sonra mätbuat şuralarının media şuraları ilä äväzedilmäsi istiqamätindä müzakirälär başlayıb. Yeri gälmişkän, biz dä o müzakirälärin tärkib hissäsiyik. Yäni, Azärbaycanda da o proses başlayıb vä müzakirälär gedir. Deyim ki, biz dä onlayn mediaya özünütänzimlämä aspektindän yanaşırıq. Azärbaycanda dövlät bu mäsäläläri bir növ ictimaiyyätin öhdäsinä buraxıb ki, media ilä mäşğul olanlar, texnoloqlar müäyyän mexanizmlär axtarıb tapsınlar. Bu da, täbii ki, müsbät haldır. Göründüyü kimi, hökumät internet resurslarına müdaxilä etmäkdä maraqlı deyil. Faktiki olaraq da, dövlätin här hansı müdaxiläsini müşahidä etmirik.

– Mätbuat Şurası bu mäsälä ilä bağlı hansısa yeniliklär häyata keçirmäyi düşünürmü?

– Xatırladım ki, Mätbuat Şurası 2014-cü ili “Yeni media” ili elan edib. 2013-cü ildä Mätbuat Şurasının tärkibindä yeni media ilä bağlı komissiya yaradılmışdı. Män dä o komissiyanın üzvüyäm. “Yeni media” ilinin elan olunması 2014-cü ildä bu işläri daha intensiv şäkildä häyata keçirmäk üçün näzärdä tutulub. Qeyd edim ki, son tädbirimizin davamı olacaq. Eyni zamanda, Mätbuat Şurası Qärb ölkälärinin täcrübäsini öyränmäk istiqamätindä dä işlär aparır. ABŞ, Kanada vä digär iräli getmiş Avropa ölkälärinin täcrübäsini öyränirik ki, onların yeni medianın özünütänzimlämäsi ilä bağlı atdıqları uğurlu addımları ölkämizdä tätbiq edäk. Ümid edirik ki, müäyyän täcrübäyä yiyäländikdän sonra Azärbaycan bu mäsälädä cüzi dä olsa sähvä yol vermäyäcäk.

– Bäs sırf sizin qrupda bununla bağlı müzakirälär aparılırmı?

– Mätbuat Şurası çap mediasını ähatä etdiyinä görä yeni media ilä mäşğul olan komissiyanın yaranması zäruräti yarandı. Keçän il bu komissiya qurulanda äsasän iki istiqamät üzärindä dayandıq. Birincisi, jurnalist etikası mäsäläsidir ki, bu da birbaşa Mätbuat Şurasının fäaliyyätinä aid olan mäqamdır. Jurnalist etikası, ümumiyyätlä, onlayn müstävidä özünümüdafiänin etik çärçiväsi mäsälälärini müzakirä etdik vä hazırda da bu istiqamätdä fäaliyyätimizi davam etdiririk. İkinci mäsälä isä yeni medianın tählükäsizliyi mäsäläsidir. Yäni, kiberhücumlardan qorunma, yeni texnologiyaların öyränilib tätbiqindä yeni mediaya yardımçı olmaq. Mätbuat Şurası bu işläri öz sälahiyyätläri çärçiväsindä gördüyünä görä, bizim böyük iddialarımız yoxdur. Sadäcä olaraq, Mätbuat Şurasına üzv olan onlayn media vahidläri özlärinin etik mäsälälärini, jurnalist-cämiyyät, jurnalist-vätändaş, jurnalist-mämur problemlärini bizim vasitämizlä häll edä bilirlär. Qıraqda qalanlar täbii ki, bu imkanlarından istifadä edä bilmäyäcäklär.

– Sizcä, virtual hücumları täşkil edänlär kimlärdir? Onlara qarşı necä mübarizä aparmaq olar?

– Bu suala cavab vermäk bir qädär çätindir. Dünyada yeni texnologiyalar sürätlä inkişaf edir. Yeni bir şey icad edildikdän sonra därhal onun äleyhinä başqa bir şey dä ixtira olunur. Kiberhücumları kimin etdiyini konkret demäk olmur. Azärbaycanda räqabät aparan iki onlayn media qurumunun bir-birinä qarşı hücumlar täşkil etdiklärini dä müşahidä etmişik. Räsmi açıqlamalar olmasa da, biz bu mäsälälärdän xäbärdarıq. Täbii ki, xaricdän edilän hücumların sayı daha çoxdur. Azärbaycana, ölkämizin informasiya resurslarına qarşı müharibä aparan adamlar var. Onların daha çox Ermänistana bağlı olduqlarına şübhä etmiräm. Bundan başqa İrana bağlı insanlar da saytlarımıza hücum edirlär. Rusiyadan, Avropadan, hätta, Amerikadan gälän hücumlar da müşahidä etmişik. Belä mäqamları müäyyänläşdirmäk çätin mäsälä olduğuna görä, bunun tam axırına gedib çıxa bilmirik. Näzärinizä çatdırım ki, açıq şäkildä hücum edän qüvvälär dä olur. Onlar özläri haqqında hücum etdikläri saytlarda mälumat yerläşdiräräk kim olduqlarını, saytı hansı säbäbdän dağıtdıqlarını qeyd edirlär. Bu zaman hansı ölkädän vä nä üçün hücum etdiklärini anlamaq çätin olmur.

Şäfa Tapdıq

Qaynaq: Kaspi

Kaspi

Kaspi

Oxunma sayı: 828